Καιρός να ρίξωμε μια ματιά σ’ αυτήν την ίδια
τη λειτουργία των Προηγιασμένων, στη μορφή που ύστερα από μακρά εξέλιξη
αποκρυσταλλώθηκε και κατά την οποία τελείται σήμερα στους ναούς μας. Ήδη
επισημάναμε τα δύο λειτουργικά στοιχεία που τη συνθέτουν: την ακολουθία του
εσπερινού και τη θεία κοινωνία. Το πρώτο μέρος της αποτελεί ο συνήθης εσπερινός
της Τεσσαρακοστής με μικρές μόνο τροποποιήσεις. Ο ιερέας κατά τη ψαλμωδία της
Θ ὥρας ντύνεται την ιερατική του στολή
και θυμιάζει. Η έναρξη γίνεται με το « Ευλογημένη η βασιλεία…» κατά τον τύπο
της θείας λειτουργίας. Διαβάζεται ο προοιμιακός, ο 103ος δηλαδή ψαλμός, που
περιγράφει το δημιουργικό έργο του Θεού. Είναι το προοίμιο του εσπερινού, αλλά
και όλης της ακολουθίας του νυχθημέρου, που αρχίζει, ως γνωστό, κατά τον
εβραϊκό τρόπο, από την εσπέρα· πρώτο μέρος του εικοσιτετραώρου θεωρείται η
νύχτα. Ύστερα ο διάκονος η ο ιερέας θέτει στο στόμα των πιστών τα ειρηνικά.
Ακολουθεί η ανάγνωση του 18ου καθίσματος του Ψαλτηρίου· «Προς Κύριον εν τω
θλίβεσθαι με εκέκραξα και εισήκουσέ μου…».
Είναι το τμήμα του ψαλτηρίου που έχει
καθοριστεί να διαβάζεται κατά τους εσπερινούς της Τεσσαρακοστής. Ο ιερέας εν τω
μεταξύ ετοιμάζει στην πρόθεση τα προηγιασμένα από τη λειτουργία του
προηγουμένου Σαββάτου η της Κυριακής τίμια δώρα. Αποθέτει τον άγιο άρτο στο
δισκάριο, κάνει τη ένωση του οίνου και του ύδατος στο άγιο ποτήριο και τα
καλύπτει. Ο εσπερινός συνεχίζεται με τη ψαλμωδία των ψαλμών του λυχνικού και
των κατανυκτικών τροπαρίων της ημέρας, που παρεμβάλλονται στους τελευταίους
στίχους των ψαλμών αυτών και γίνεται είσοδος. Διαβάζονται δύο αναγνώσματα από
την Π. Διαθήκη, ένα από τη Γένεση και ένα από το βιβλίο των Παροιμιών. Θα
σταθούμε για λίγο στην κατανυκτική ψαλμωδία του «Κατευθυνθήτω», του δεύτερου
στίχου του 140ου ψαλμού. Ψάλλεται μετά από τα αναγνώσματα έξι φορές, από τον
ιερέα και τους χορούς, ενώ ο ιερέας θυμίαζει την αγία τράπεζα.
Κατόπιν γίνεται η εκτενής δέηση υπέρ των
τάξεων των μελών της Εκκλησίας, των κατηχουμένων, των ετοιμαζομένων για το άγιο
βάπτισμα, «των προς το φώτισμα ευτρεπιζομένων» και των πιστών. Και μετά την
απόλυση των κατηχουμένων έρχεται το δεύτερο μέρος, η κοινωνία των μυστηρίων.
Τη μεταφορά των προηγιασμένων δώρων από την
πρόθεση στο θυσιαστήριο, που γίνεται με μεγάλη κατάνυξη, ενώ οι πιστοί σκύβουν
μέχρι το έδαφος, συνοδεύει η ψαλμωδία του αρχαίου ύμνου «Νυν αι δυνάμεις».
Η προπαρασκευή για τη θεία κοινωνία
περιλαμβάνει κυρίως την Κυριακή προσευχή, το «Πάτερ ημών…», ακολουθεί η
κοινωνία και μετά απ’ αυτήν η ευχαριστία. Και η λειτουργία τελειώνει με την
κατανυκτική οπισθάμβωνο ευχή. Είναι δέηση, που συνδέει την τέλεση της
κατανυκτικής αυτής λειτουργίας με την περίοδο των Νηστειών. Ο πνευματικός αγώνας
της Τεσσαρακοστής είναι σκληρός, αλλά και η νίκη κατά των αοράτων εχθρών είναι
βέβαιη για τους αγωνιζομένους τον καλόν αγώνα. Η ανάσταση δεν είναι μακριά.
Η θεία λειτουργία των Προηγιασμένων είναι μία
από τις ωραιότερες και κατανυκτικότερες ακολουθίες της Εκκλησίας μας. Αλλά
συγχρόνως και μία διαρκής πρόσκληση για τη συχνή κοινωνία των θείων μυστηρίων.
Μια φωνή από τα βάθη των αιώνων, από την αρχαία ζωντανή παράδοση της Εκκλησίας.
Φωνή που λέει, ότι ο πιστός δεν μπορεί να ζει τη ζωή του Χριστού αν δεν ανανεώνει
διαρκώς την ένωσή του με την πηγή της ζωής, το σώμα και το αίμα του Κυρίου.
Διότι ο Χριστός είναι «η ζωή ημών».
( Ιωάννου Μ. Φουντούλη, Λογική Λατρεία,
Θεσ/νίκη 1971, σ. 49-54).